Toen Hanneke 9 jaar geleden werd onderzocht in het AMC, het Alzheimercentrum, moesten wij beiden schriftelijk en mondeling vele vragen beantwoorden. Aan het eind van de dag, na alle gesprekken en onderzoeken, werd ons gevraagd of we nog iets toe te voegen hadden. Ik zei toen dat het mij bevreemdde dat niemand ons had gevraagd naar ons religieuze leven, of er iets was waaraan wij zin ontleenden en in het algemeen wat voor ons het meest wezenlijk was in ons bestaan, en vervolgens dat niemand ons had gevraagd naar ons seksuele leven.
\nDe assistente waarmee we het eindgesprek hadden was zichtbaar verlegen met mijn reactie. Ze kaatste de vraag naar mij terug: \u2018Als u daar nog iets over wilt zeggen, ga uw gang.\u2019
\nIk moest lachen, want daar ging het mij niet om. Ik wilde niet iets speciaal zeggen over religie of seks, maar ik vond het (en vindt het nog steeds) raar dat er bij zo\u2019n diepgaand onderzoek geheel voorbij wordt gegaan aan wat voor ons, en ik vermoed voor veel mensen, essentieel is. De seksuele drift is immers een oerkracht, waarmee we allemaal te maken hebben en waarop we allemaal ons antwoord moeten vinden. Juist in crisissituaties komen de gevonden antwoorden, zeker wanneer het lapmiddelen zijn, onder druk te staan. Daarbij kan je op je vingers natellen dat de vraag naar zingeving met het voortschrijden van de ziekte steeds belangrijker wordt. Waarom dan dat stilzwijgen?<\/p>\n
Je kunt zeggen dat dit taboe-onderwerpen zijn, maar daarmee heb je eigenlijk nog niets gezegd. Wat is het toch dat we huiveren om uit te komen voor datgene wat ons het diepst in trilling brengt? Vanwaar die omheining waarmee we het onhanteerbare omgeven? Terwijl we toch zo gelukkig zijn wanneer we elkaar zonder voorbehoud ontmoeten.<\/p>\n
Over religie en zingeving heb ik de afgelopen jaren veel geschreven, over seks minder. Ik zag dat zij nog steeds wel mijn geliefde Hanneke was, maar ik zag ook dat mijn minnares Hanneke als het ware terug in de tijd was gegroeid, tot de tijd voordat zij ging menstrueren, en nog verder terug, en dat zij nu als een meisje was geworden, sluimerend in onschuld, toegewend naar de schoot waaruit alles voortkomt. Het is in de loop van mijn leven een paar keer tegen mij gezegd door een vrouw die het met mij uitmaakte en ik zal het zelf ook wel eens hebben gezegd: \u2018Maar we kunnen toch vrienden zijn.\u2019 Jazeker, dat zou kunnen, maar het is niet gebeurd, tot nu toe, en ik ervoer zo\u2019n aanbod toch vooral als een doekje voor het bloeden. We zijn vrienden en we zien elkaar aan vanuit dezelfde stof. Het is waar, helemaal waar, maar oh, wat mis ik het. Wat mis ik de aanraking, het aangeraakt worden, de opwinding, het samenvallen in ritme, \u00e9\u00e9n lichaam, \u00e9\u00e9n geest, het mij bekennen zoals ik mijzelf niet ken, het klaarkomen, hoe zij klaarkomt, het orgastische zicht, de fysieke liefde. Ik ben soms duizelig van verlangen. En ja, ik beoefen zachte yoga, niet als een pleister op de wonde, maar omdat dat in deze werkelijkheid voor mij het meest eigen is. Ik volg wat mij het liefst is, loop tussen de gedachten door en ken geen schuld toe. (wordt vervolgd<\/em>)<\/p>\n
\nEen paar maanden geleden heb ik al wel een voorzet gegeven. Ik schreef toen: Een seksueel leven hebben we niet meer. Dat is geleidelijk opgedroogd, tot zij er geen zin meer in had. Dat vond ik moeilijk. Seks kan zo intiem zijn, zo alles doordringend het zoete openen \u2013 de concrete werkelijkheid van liefde. Maar na enige tijd begon ik te merken dat het toch ook wederzijds was, dat het, als ik nu toch met haar seks zou hebben, incestueus zou zijn, een soort pedofilie. Zij is seksueel nu een meisje, ook al is zij mijn vrouw. Dat vraagt erkenning en zorgvuldigheid, en het vraagt van mij in het bijzonder zachte yoga. Het wonderlijke is dat dit, deze spanning, ons niet uit elkaar drijft. Ik ben ook niet haar vader of haar broer geworden. Zij is nog steeds mijn Tegenover. Alleen is daarin iets anders vrijgekomen, iets anders dat ik met woorden probeer te benaderen door te zeggen dat we elkaar nu aanzien vanuit dezelfde stof.
\n<\/em>
\nTerugkijkend zie ik dat zo\u2019n drie, vier jaar geleden Hanneke\u2019s animo om te vrijen afnam. Zij nam niet meer het initiatief, maar dat viel toen niet op omdat zij het plezierig bleef vinden om te vrijen en ze ook heel vaak achteraf iets zei in de trant van: \u2018Wat is het toch heerlijk! Wat heeft God dat toch goed geregeld, dat in ons lichaam het allerfijnste is opgeborgen.\u2019 Dat meende ze. Ik weet zeker dat zij het meende, omdat ik het kon voelen, maar belangrijker nog omdat zij niet kan veinzen. Toen niet en nu niet. Ze heeft veinzen gewoon niet in haar pakket.
\nOngeveer een jaar geleden was het opeens helemaal voorbij. Ze wilde niet meer, ze had er geen zin meer in. Ze was blanco en ze bleef blanco. Er was geen afkeer, geen walging, dat was het niet, zij hield van mij en mijn lichaam, zij lag graag in mijn armen, maar de seks was voorbij.
\nVoor haar dan. Voor mij niet. Ik probeerde het nog een paar keer. Of beter gezegd: na een paar keer beginnen en afgewezen worden, werd het proberen. Totdat ook dat stopte. Om met de dichter Leopold te spreken: Wie duwt de golven van de zee terug? Het pogen zelf doet weer een golf ontstaan.<\/em> Maar belangrijker nog was dat ik besefte, begon te beseffen, dat zij in dit opzicht niet meer mijn vrouw was.<\/p>\n
\nDaarmee hield zij niet op mijn vrouw te zijn. Mijn seksuele partner was een meisje geworden, maar Hanneke was nog steeds mijn levenspartner. Daaraan viel niet te tornen. De hartsverbinding was onaangetast, de vertrouwelijkheid, het samen in de veelheid hetzelfde zien en elkaar daarin aankijken. We zijn met andere woorden van geliefden weer vrienden geworden.<\/p>\n
\nNu is het anders. Mijn minnares heeft het uitgemaakt en we zijn vrienden geworden. Eigenlijk gebleven, want vrienden waren we altijd al.<\/p>\n
\nDit alles tegelijkertijd.<\/p>\n