Ik denk deze dagen regelmatig terug aan wat voor Hanneke de hoogste lofprijzing was: \u2018Dit is de werkelijkheid van de werkelijkheid.\u2019
\nTot een paar maanden voor haar dood, toen zij nog sprak, gebruikte zij deze term om aan te geven dat het klopte wat er gebeurde, dat het klopte als een bus (een andere lievelingsterm van haar). Soms ook riep zij het voor zich uit, niet gericht op mij of een ander, maar als een algemene verklaring van gelukzaligheid: zo is het, dit is het, iets anders is er niet, en het is goed. De werkelijkheid van de werkelijkheid.
\nEen verklaring van gelukzaligheid noem ik het, het was ook een verklaring van puur aanwezig zijn. Alles was hier in dit moment, zij, haar gebrekkige brein, de wereld en Gods liefde, en alles viel samen.<\/p>\n
Wat is werkelijkheid wanneer het brein zo is aangetast en voortdurend fragmenten van films afdraait, echte herinneringen en waarnemingen, verminkte herinneringen en waarnemingen, fata morgana\u2019s, wanen, wat is waar, wat is werkelijkheid? En dan opeens zag zij, zij bleef een waarheidszoeker, het licht bij de gratie waarvan de voorstellingen bestonden en zag zij hoe dit moment zich ontvouwde, als een bloem, zoals zij zei, en de enige werkelijkheid was. Niet meer als een film op een scherm, maar hier, hart en hoofd, alles \u00e9\u00e9n.<\/p>\n
De werkelijkheid van de werkelijkheid. Ik wist dat zij aan het doodgaan was die laatste dagen toen ik bij haar waakte, zoals ik wist dat wij allemaal dood gaan. Dat is immers de werkelijkheid. Maar in die laatste momenten, dat laatste moment, toen zij ophield te ademen, of beter gezegd, want zo ervoer ik het, toen haar adem overging in de oneindige adem, was het niet meer de dood, niet meer Hanneke die aan het doodgaan was en ik die daarbij aanwezig was, maar het was de werkelijkheid van de werkelijkheid. Er was geen beschouwer meer en niets dat beschouwd werd.
\nDat heeft zij in mij gewekt in ons veeljarige samenzijn en ten slotte in haar overgaan. Het is haar grootste cadeau aan mij, haar laatste moment, en al die laatste momenten waarin ik met haar heb mogen zijn. Er is een lichtbundel geprikt door de overkoepeling van mijn denken, de koepel heeft zich geopend en in dat licht is opgelost wat ik meende te weten en meende te zijn. Dankzij de dood en de liefde ben ik gewekt tot de werkelijkheid van de werkelijkheid.
\nEn zij was daarin mijn lerares. Hanneke, mijn Kwan Yin, de door alle voorstellingen snijdende meest tere, liefdevolle kracht, mijn chirurg en vertrooster. Door haar leerde ik met mijn hart te denken en met mijn hoofd lief te hebben.<\/p>\n
Ik wandel in de zon naar het graf van Hanneke. Er gebeurt niets speciaals, onderweg niet en niet bij het graf. Ik zit daar even. Er is geen gesprek, geen terugkomst. Ik omarm haar die er niet is, omarm de goedheid die in dit alles is, aanwezig en afwezig.
\nZij is er niet meer en toch is zij. Ik ben het niet meer en toch ben ik. Het is alles omarmen wat gegeven wordt en daarin loslaten wat was. In dit laatste enige ogenblik, dit voortdurende ogenblik, waarin ik ben en gebeur.<\/p>\n
Hanneke heeft haar werk gedaan. Zij is heengegaan en er is niets meer wat ik voor haar of wat zij voor mij kan doen. Toch ben ik nog met haar, terwijl zij niet meer met mij is. Dat is rouw. Essentie is niet van de tijd, maar het lichaam en de psyche zijn dat wel.
\nIk dacht dat de rouw van het loslaten heviger zou zijn, maar dat valt mee. Ik heb natuurlijk vele jaren al afscheid van haar genomen, steeds ging zij verder bij mij weg, haar psyche, haar lichaam, maar haar ziel bleef bij mij, die lichtvonk die meer dan wat ook Hanneke was, en nu is ook die lichtvonk hier niet meer. Ik zie hem in ieder geval niet.
\nZo is het, maar het verlies hiervan omsluit mij niet. Sterker dan het verlies is de dankbaarheid. Ik ben haar en het leven dankbaar, het is een wonder dat wij dit alles hebben mogen meemaken. In dankbaarheid omarm ik de rouw, en daarmee het kiemende.
\nEr is het afscheid en het kiemen. Begintijd en eindtijd tegelijk.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ik denk deze dagen regelmatig terug aan wat voor Hanneke de hoogste lofprijzing was: \u2018Dit is de werkelijkheid van de werkelijkheid.\u2019 Tot een paar maanden voor haar dood, toen zij nog sprak, gebruikte zij deze term om aan te geven…<\/span><\/p>\n