Ik heb geluk gehad. Ik ben 83 jaar en ik heb daar 83 jaar over mogen doen. Leeftijd en beleeftijd zijn hand in hand gegaan. Ik ben zo oud als ik ben \u00e9n ik ben leeftijdsloos. Ik zeg dat terwijl ik mijn broer gedenk, die jong overleed, hij was 47. Mijn broer, die nooit 40 is geweest, nooit 30 is geweest. Eigenlijk heeft hij net de 20 gehaald.
\nHij kreeg namelijk toen hij 20 was een vorm van lymfklierkanker. Hij overleed er niet aan, maar ik heb hem toen in een paar maanden tijd heel oud zien worden. Veel ouder ook dan 47, de leeftijd waarop hij aan een hartaanval overleed. Hij was aan het leven onttrokken, tot vlak voor zijn dood. Hij leefde voort, maar hij was er niet.<\/p>\n
Ik begreep dat hij bang was en ik probeerde daar met hem over te praten. Dat lukte ook wel, maar er bleef toch altijd iets onuitgesprokens. Ik wist niet wat het was en pas na zijn dood ben ik gaan beseffen hoezeer hij in de rouw was. In de rouw, omdat hem door de artsen was verzekerd dat zijn vorm van lymfklierkanker ongeneeslijk was. Dat bleek niet het geval te zijn, hij was de uitzondering op de regel, een verblijdend wonder eigenlijk, maar hij kon het wonder niet geloven en wendde zich van het leven af. Hij rouwde, maar hij wilde niet rouwen, en daardoor vrat de rouw zich in hem in.
\nIk zie dat nu, maar ik zag het toen niet. Ik kende het zelf nog niet dat je jezelf verdoft om het verlies niet te hoeven ondergaan. Daar speelt angst wel een rol in, maar het gaat veel verder dan angst, want het is opstand \u2013 opstand tegen de dood die eigen is aan het leven, dat het leven zo is, en dus ook opstand tegen onmacht en weerloosheid. Het is deze opstand die mijn arme broer uit de tijd deed treden. En wanneer je dat doet, word je heel, heel oud, hoe jong je ook bent.
\nIk sprak met hem over zijn angst, maar de woede was groter, de vloek die hij in zijn borst verborgen hield, rond zijn hart. En daarover spraken we niet. De opstand bleef geheim. Tot het laatste jaar van zijn leven, toen hij plotseling zijn vrouw had verloren. Zij lag dood in de badkamer. Een hartaanval. Nu was het lijden niet meer gedempt, hij brak open, woede, verdriet, lachen, verwondering, alles was er weer. We spraken weer van hart tot hart met elkaar. Hij rouwde nu openlijk en daarin loste de geheime rouw op. \u00a0Hij werd jonger en jonger. Hij was bijna weer 47 toen hij overleed.<\/p>\n
Ik moet hieraan denken door het contact dat ik de laatste tijd heb met een kleinzoon, die zijn vader drie jaar geleden heeft verloren. Mijn kleinzoon heeft aan de dood van zijn vader de eerste tijd weinig aandacht besteed. Hij had zoveel te doen en stond volop in het leven. Hij was in van alles ge\u00efnteresseerd, leerde Japans, was heel sportief, speelde gitaar in een band, schreef gedichten, voeg daarbij de liefde die toesloeg, en dan was er natuurlijk ook nog school. Maar het laatste jaar woelde toch het gemis in hem omhoog en kwam het verlies van zijn vader centraal te staan. Hij vond de gedichten terug, die zijn vader op zijn ziekbed had geschreven, hij las ze, hij herinnerde zich van alles en vroeg zich ook van alles af. Hij was in de rouw. In de levende rouw.
\nSoms was de spanning te groot, het verlies, het onbegrijpelijke. Wat hem hielp en helpt, is over het verlies te schrijven en te spreken. Zo is hij nu bezig om voor school een werkstuk te schrijven over rouwen en rouwverwerking. Hij heeft mij een outline van het werkstuk opgestuurd met de vraag of ik een voorwoord wil schrijven. Het ontroert mij dat hij mij dat vraagt, ik vind het ook een eer, en ik vind het heel fijn dat we hierover contact kunnen hebben.<\/p>\n
Ik ben, zoals ik al eerder heb verteld, een boek aan het schrijven over verlies, afscheid en schoonheid. Wat mijn kleinzoon mij vraagt om te schrijven sluit precies aan bij wat ik zelf aan het schrijven ben.
\nHet merkwaardige doet zich nu voor dat ik in het hierin met hem zijn even oud ben als hij. Ik schreef hem in een brief, die als voorwoord kan dienen: \u2018Jij, mijn kleinzoon, en ik, wij beleven dit nu. Jij bent 17, ik ben 83, maar in dit opzicht zijn we even oud. Rouwend zijn wij twee mensen die elkaar kunnen aankijken en in elkaar de liefde en het verlies herkennen \u2013 de zachtheid van de liefde en de rauwheid van het verlies, het onbegrijpelijke\u2019.
\nEn even verder: \u2018Jij hebt je vader verloren, waar je veel van hield, die je ook eert en die je steeds beter leert kennen, ook na zijn dood, onder andere door zijn gedichten. Ik heb twee jaar geleden na een lang ziekbed Hanneke verloren, mijn lieve vrouw en jouw oma. Wij beiden kennen het, zoals de dichteres Vasalis het zo treffend zegt, dat niet het snijden zo\u2019n pijn doet, maar het afgesneden zijn. En het wonderlijke is, dat we in dat herkennen bij de ander juist niet afgesneden zijn. In het herkennen van het verlies, in het tonen van het verlies zijn we verbonden. Ik ervaar het terwijl ik je werkstuk lees.\u2019
\nMijn broer wilde niet in de tijd leven en werd daardoor lange tijd veel te oud en eigenlijk levenloos. Mijn kleinzoon en ik beleven het verlies, kijken elkaar aan, en worden daarin leeftijdsloos. Hij is 17, ik ben 83, maar hierin is geen jeugd, geen ouderdom. Het verlies van een geliefde, vader, moeder, partner, vriend, vriendin, is niet te begrijpen en niet te verdragen, maar kan wel geleefd worden. Waar we het verlies leven, jong of oud, ons niet afwenden, het niet toedekken, leven we het leven, zijn we 17, zijn we 83, precies zoals we zijn.
\nHet leven levend, zien we ook, dat rouwen een wijze van liefhebben is.<\/p>\n
Daarmee be\u00ebindig ik mijn brief aan hem:
\n\u2018Ja, als we niet liefhadden zouden we ook niet rouwen. En net zoals de liefde is de rouw een uitdaging, misschien is uitnodiging een beter woord, om geheel te doorleven wat er met je gebeurt. Wanneer je je niet afwendt van het verlies \u2013 ik spreek uit ervaring \u2013 blijkt het gemis ook een knop te zijn. Een knop die kleuren bevat die tot dusver niet in je vrij waren gekomen. Kleuren die jou en mij in het verlies worden aangereikt en ons op een nieuwe wijze verbinden met degene die is heengegaan.\u2019<\/p>\n
Ik schrijf het aan hem. Ik schrijf het aan mijzelf. En nu schrijf ik het jullie.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ik heb geluk gehad. Ik ben 83 jaar en ik heb daar 83 jaar over mogen doen. Leeftijd en beleeftijd zijn hand in hand gegaan. Ik ben zo oud als ik ben \u00e9n ik ben leeftijdsloos. Ik zeg dat terwijl…<\/span><\/p>\n