Proefwerk en kunst

Ik heb twee maanden hier niets gepubliceerd. Het was vakantie, maar niet heus.
Nee, niet heus, want ik heb heel hard gewerkt. Eindelijk ging het vanzelf en kon ik vrijuit schrijven over een op het eerste oog zwaar onderwerp, dat toch voor mij steeds lichter werd.
Ik heb het, dat zal je begrijpen als je mijn eerdere blogs hebt gelezen, over het boek dat ik aan het schrijven ben over afscheid, verlies en schoonheid. Al schrijvend ontstond een werktitel: Zilverwit licht. En een mogelijke ondertitel: Dzogchen en vergankelijkheid.
De titels komen en gaan. Al mijn boeken hebben minstens vijf verschillende werktitels gehad. Wat ik veel belangrijker vind is dat ik in de stroom zit en dat ik er middenin zit.
Terwijl ik schrijf hoor ik voortdurend de muziek van vergankelijkheid. Ik denk aan de mensen waarvan ik hield, die ik lang heb gekend en die mij nabij waren, en die nu dood zijn. En ik herinner mij mensen, die ik maar kort heb gekend, soms heel intensief. Allemaal uniek, allemaal dat laatste ingegaan.
Ik buig mij, ik herinner mij en ik schrijf.

*

Aanwezig zijn in wat zich voordoet in ons bestaan, hoe spannend het ook is, dat is een proefwerk, een opgave, maar meer nog dan dat is het een kunst. Niet een kunstje, maar de grote levenskunst, waarin alles, zelfs pijn en stagnatie, materiaal blijkt te zijn voor onze creatieve geest. Het is niet alleen afzien, beproefd worden, het is ook luisteren naar de muziek diep vanbinnen, je erdoor laten leiden en je eraan toevertrouwen.

Terwijl ik dit neerschrijf moet ik denken aan de jonge vrouw die uitgeteerd door een ernstige ziekte vertelde dat zij binnenkort zou sterven en dat zij dat zo erg vond voor haar kleine zoontje en voor haar man. Zij klaagde, soms fluisterend, huilend, dan weer luid tot het een aanklacht werd – een aanklacht tegen God en het leven.
Het gebeurde bijna 40 jaar geleden in een retraite, maar ik zie het nog vers voor mij. Het was zo zonder omwegen waar, haar angst en haar verdriet, dat niet in de eerste plaats haarzelf betrof, maar de mensen waarvan zij hield. Steunend op een looprekje schuifelde zij vooruit en achteruit, terwijl zij voor zich uit sprak en jammerde. Er was geen hoop en toch was het meer dan wanhoop, want in haar openlijke klaagzang losten de grenzen op en waren we verbonden.

Zij sprak niet alleen, maar zij bewoog ook zoals zij sprak, hortend en stotend, en toch was het alsof ze met heel haar zieke lichaam aan het dansen was. Ik zei dat tegen haar. Het was, zei ik, alsof ze in al haar verdriet bewoog op een muziek die zij van binnen hoorde en die misschien wel van dieper kwam dan het verdriet. Eerst begreep zij mij niet, zij dacht dat ik haar blij wilde laten zijn of blij wilde maken en daar had ze absoluut geen zin in. Ik zei: ‘Nee, het is niet iets dat ik wil, het is iets dat ik meen te zien. Kijk eens of jij het kunt voelen in je, die muziek, dat ritme, voorbij het verdriet en voorbij de angst’.
Zij vertelde dat zij altijd graag had gedanst en dat dansen voor haar een natuurlijke beweging was die vanzelf gebeurde. Toen stopte zij met spreken, zij stond stil en richtte zich aarzelend naar binnen. Na enige tijd begon ze weer te bewegen, heel langzaam, nu met haar aandacht erbij. ‘Ja’, zei ze, ‘ik hoor het.’ In al haar gebrekkigheid bewoog zij zich op de muziek die zij in zich hoorde.
Zij vertrouwde zich toe en zij danste. En met het dansen kwamen de woorden. Klagende woorden en woorden van liefde. Het was prachtig om te zien, pijnlijk ook. Zij was zo onverbloemd gebrekkig, lichamelijk gebroken, en toch lichtend aanwezig. De dans was wie zij was, en in de dans was er het lijden, het verdriet van het afscheid en de pijn en de angst.

Het was grote schoonheid, want schoonheid – ik zag het nu – is niet perfectie van vorm, maar het tijdelijke en onvolmaakte dat zich zonder voorbehoud aanbiedt. Met haar verdriet en haar angstige gedachten werd zij gedragen door een kracht waarin ze kon zijn en even kon rusten.
Ik bedankte haar. Ik was haar niet aan het helpen. Eerlijk gezegd hielp zij mij. Zij liet mij zien dat wij met alles wat wij zijn, ook met onze pijn en gebrokenheid, wortelen in eenheid en dat de hulp, de liefdeskracht, ons vanuit de diepte tegemoet komt. Het is aan ons die hulp aan te nemen en van onze kant uit tegemoet te gaan. Ik wist dat wel, ik kende het uit de boeken en ik had het zelf ook regelmatig beleefd, maar ik zag het nu gebeuren. Tegenover mij. Het was een heilig gebeuren – niet veraf heilig, maar heel dichtbij, in het vlees.